Fumigasyon gerek çuvallanmış gerekse dökme yığın halinde depolanmış tarım ürünlerinden başlayarak, fidanlara, binalara, taşıtlara, hayvansal ürünlere, deri ve deriden mamül eşyalar ile hatta mobilya ve kitaplara varıncaya kadar çok değişik metaryale musallat olan zararlıların kapalı mahalde katı,sıvı veya gaz halindeki fümigantların tatbiki ile öldürülmesi işlemine verilen addır.

Çeşitli alet ve ekipmanların da yardımı ile uygulanan bu fümigantlar zararlıların tüm evrelerin; yumurta, larva, krizalit ve olgun böcek dahil olmak üzere öldürmekte ve böylece istenilen materyalin korunması mümkün olmaktadır. Yukarda bahsedilen fümigant kullanma yolu ile yapılan klasik fümigasyon dışında soğutma ve kurutma yoluyla da böceklerin faaliyeti durdurulmakta ve bu yöntemler gittikçe yaygınlaşmaktadır Fümigasyonda kullanılan katı,sıvı,gaz halinde ve ancak gaz haline dönüştükten sonra öldürücü etki yapan maddelerdir.
Fümigantlar zararlıların ya sinir sistemini etkiler veya canlı hücrelerin oksijen alıp vermesinde hayati önemi olan oksidaz, peroksidaz, katalaz ve redüktaz gibi enzimleri etkileyerek solunuma mani olmak suretiyle canlıları öldürürler.

Fümigantların faydaları yanında aşağıdaki mahzurları da vardır;

1. Fümigantlar aşındırıcı maddeler olup taşındıkları kapları, fümigasyon odasını, bağlantı ve diğer aksamı aşındırırlar
2. Tatbik edildikleri maddelerde kalıcı ve istenilmeyen Rezidü (bakiye) oluştu- rabilirler.
3. Aktif fizyolojik maddeler olup canlı nebatları meyve veya sebzeleri ya bozar veya tahrip eder,tohumların çimlenme gücünü azaltabilirler.
4. Patlayıcı,yanıcı olduklarından tehlike yaratabilirler. Bu sebeplerdendir ki fümigasyonun gayesi sayılan bu mahzur giderecek çareleri, ortamı, karışımı, müddeti, zamanı vs. akıllıca tatbik ederek fümigantları kolay ve emniyetli kullanılır hale getirmektir. Henüz her türlü mahzuru ortadan kaldıran ideal bir fümigant bulunamamıştır.

Ayrıca cansız maddelerde de aşağıdaki fiziki ve kimyasal değişiklikler vuku bulabilir. :

1. Tesis içinde bulunan malzeme veya mefruşatın pislenip bozulması ve ya fena koku hasıl etmesi,
2. Bazı maddelere kimyasal tesir (örneğin,bazı fümigantların fotoğraf kağıt ve filmlerini bozarak kullanılmaz hale getirişi gibi)
3. Yağlara tesir ederek makinaların durması (HcCN ile fümigasyondan sonra saatler ekseriye durur)

Fümige edilen maddeler içerisindeki maddelerde fümigantın erimesi halinde gaz bu mayi ile kimyasal bir reaksiyona girer. Örneğin, Methly Bromide bazı yağlarda erir. Fazla yağ ihtiva eden maddelerde meydana gelen inorganik ve organik bakiye az yağ ihtiva edenlerden fazladır

FUMİGASYONUN TASNİFİ VE ÇEŞİTLERİ

Fümigasyon öncelikle fümigantın verildiği yerdeki hava basıncına göre ikiye ayrılır.
I. Vakum fümigasyon
II. Atmosferik fümigasyonu

I. Vakum Fümigasyon:

Vakum fümigasyon

Vakum fümigasyon ön hücrede bulunan havanın belirli bir oranda boşaltılması sonunda gaz verilmesi şeklidir. bu sebeple özel olarak ve çelikten yapılmış , dıştan en az bir atmosfer basıca dayanıklı hücrelere ihtiyaç vardır, ya da sabit çelik hücreler veya seyyar odalar halinde inşa edilirler.
Vakum fümigasyonunun en büyük faydası daha az fümigant kullanmak suretiyle daha kısa zamanda yüksek nüfus sağlanmasıdır. Bugün bu teknik atmosferik şartlarda nüfuzun sağlanmayışı sebebiyle başlıca zirai karantina işlerinde, balyalanmış tütün, prese edilmiş materyal, paketlenmiş gıda maddelerinin fümigasyonunda kullanılır. Vakum fümigasyon metodu bilhassa sıkışık limanlarda ve emtianın suretle ilaçlanmasının gerektiği hallerde faydalanılır. Zira atmosferik şartlarda 12-24 saat süren gazlamalar bu teknikle 1,5-4 saatte tamamlanır.rin pahalı oluşu, kapasitelerinin mahdut oluşu, canlı bitkilere tatbik edilemeyişi, tecrübeli yetişmiş personele ihtiyaç göstermesi gibi mahsurları da bulunmaktadır. Doldurulan fümigasyon hücrenin basıncı 25/50 mm (1-2 inch) cıva basıncına düşürülür.
Bundan sonra fümigant verilir,bundan sonra sistemdeki basınç fümigasyonun devam ettiği 1,5-4 saat boyunca aynı kalır. Sonra içeriye hava verilerek içerinin basıncı da dışarıya eşit atmosferik basınç ayarına gelir. Bu şekilde fümigant hava karışımı dışarıya pompalanır bu olay yani hava emilmesi ve dışarı verilmesi bir kaç defa tekerrür eder buna “hava yıkanması” denir. Bu şekilde emtia fümiganttan tamamen temizlenince kapaklar emniyetle açılabilir.

Vakum fümigasyonu aşağıda belirtilen iki şekilde uygulanır;

1. Sabit vakum tesisi

Genel olarak birbirine sıkıca bağlanan çelik kontriksiyonlardır. Vakum sağlanırken odanın çeşitli basınçlara uyması istenir. Kapıların silindirik odalarda konkav veya konveks olmasına karşın, dörtköşe odalarda uygun takviyeler ile düz kapılar kullanılır. Kapılar kolay hareket edebilme-si için rayların üzerine oturtulur. Kapı contalarının dayanıklılığı ve gaz geçirmezliği saptanmalıdır. Vakum pompası,hücrenin havasını 15 dakika veya daha kısa bir zamanda 28-29 ınch (711-731 cm) cıva basıncın dan 1-2 ınch e (25-51 mm) indirebilecek ve bunu 2-4 saat muhafaza ede bilecek güçte olmalıdır. Aynı zamanda fümigasyon sonunda içeri hava verilmek suretiyle atmosferik basınçla eşit düzeye getirilen fümigant hava karışımını dışarıya pompalanmasını,yani materyalin hava ile yıkanmasını sağlamalıdır. Sistemde fümigant verme aygıtı ile ısı ölçen termometre ve basıncı ölçen vakum manometresinin bulunması,gazın uygun şekilde dağılımı için de 28 m3 e kadar odalarda 1, daha büyük odalarda 2 vantilatörün kullanıl ması gerekir.

2.Seyyar vakum tesisi (arabası) :

Aynı teknikle imal edilmiş sınırlı kapasiteli seyyar tesislerdir. Bir römork üzerinde olabileceği gibi aynı şasi üzerine monte edilmiş tipleri de vardır. Sabit tesisteki tüm parçalara sahip olup küçük çapta tarımsal materyallerin fümigasyonunda kullanılır. Ortalama hacmi 5 m3 tür. En büyük avantajı kolayca taşınabilmesidir.

II. Atmosferik Fümigasyon :

Atmosferik fümigasyon; içine gaz verilecek hücrenin havası boşaltılmadan normal atmosfer basıncında yapılan fümigasyondur, çadıraltı, oda, varil, seyyar hücreler, bina, değirmen, silo, depo, ambar, gemi vb. tatbik şekilleri vardır. Bu tip Fümigasyon; kolaylıkla, ucuzluğu, sabit tesislere ihtiyaç göstermeyişi nispeten az yetişmiş elemanlar ile yapılabilmesi gibi avantajlara mu kabil gazlamanın uzun müddet sürmesi fazla dozda fümiganta ihtiyaç göstermesi ve fümiganın vakum fümigasyona nazaran daha az nüfuz edebilmesi gibi mahsurlara sahiptir.

Çadıraltı fümigasyonu

Gaz geçirmez örtüler sayesinde enfeksiyonlu materyalin üzeri örtülerek depolandığı yerden oynatılmadan zararlılardan temizlenmesini sağlayan bir metoddur. Bu gaz geçirmez örtüler için “Tarpolin” deyimi kullanılırsa da bu tip işlere uygun materyale “Gaz geçirmez örtü” demek daha uygundur. Gaz geçirmez örtülerin polietilen veya polivinil kloritten yapılanları tercih edilmektedir.
Fümigasyonla kullanılanların kalınlığı 0,4 mm olmalıdır. Bu örtülerin m2 si 100 gr dır. Taşınmaları ve kullanılmaları kolaydır. Buna mukabil köşe ve kenarları kolay yırtılır ve rüzgara az mukavemet gösterirler. Büyük çaptaki fümigasyonlarda kullanılan çadır bezleri tipleri ise :

a. Her iki yüzü neopren, polivenil klorit veya buthyl rubber ile kaplanmış naylon dokuma,
b. Her iki yüzü neoprne ile kaplanmış pamuklu dokuma olarak başlıca ikiye ayrılır :
Çadıraltı fümigasyonu da kendi içinde :
a. Açık havada
b. Depolarda
olmak üzere ikiye ayrılır.

Gaz Odalarında Fümigasyon

Atmosferik fümigasyon hücreleri esas itibariyle bir kapısı olan gaz geçirmez bir odadan ibarettir. Bunlarda sabit veya portatif olabilir esas gaye gaz kaçırmama olup fazla masraflı değil ucuz tesisler olmalıdır. Devamlı ilaçlama icap eden hallerde kargır odalar yapma zorunluluğu vardır.

Gaz odalarının ebadı ihtiyaca ve imkana göre ayarlanır tavan yan duvarlar, taban, kapı, havalandırma ve ısıtma tertibatı ile sirkülasyon sistemi için muayyen şartlara uygun olarak inşa edilmeleri gerekir. Gaz odalarının aynı binalar içinde izole edilmiş halde inşalarına lüzum yoktur, yeter ki gaz kaçırmaması ve donatım durumu istenilen şekilde olsun.

Çalışanları korumada en önemli husus odaya verilen gazın kapı ve aralıklardan sızmaması ve ikinci olarak gazın boşaltılması sırasında rüzgar sebebiyle geri dönmemesidir. Gaz odalarındaki havanın tamamı 1-3 dakikada bir defa değiştirilebilecek güçte hava havalandırma tertibatına ihtiyaç vardır. Meskun yerlerde,gaz odalarının havalandırma boruları bina çatısına kadar uzanmalı ve 56 m3 e kadar olan odaların havalandırma bacaları çatıyı en az 4 m geçmelidir. Gaz odalarının malın girip çıkmasına en ekonomik şekilde cevap verir bir tarzda yapılması gerekir. Gaz odalarının ebadı ihtiyaç ve imkana göre ayarlanır ve

Mesela ; 30 m3 lük oda ebadı = 3*4*2.5 m
50 m3 lük oda ebadı = 4*5*2.5 m
100 m3 lük oda ebadı = 5*8*2.5 m olarak düşünülebilir.

Fümigasyonun etkinliği bakımından odaların yüksekliği 2.80 m.yi geçmemelidir. Tütün, pamuk, fındık gibi havaleli ürünler için daha yüksek ve büyük hacimde fümige odaları inşa edilebilir

Beton fümigasyon odalarında tavan,taban ve kolonlar betonarme olup duvarlar 1-1.5 tuğla kalınlığında örülmelidir. Odaların iç yüzeyleri ısı yalıtımı bakımından cam pamuğu veya benzeri maddelerle kaplanmalıdır. Tavan ve duvarlar bu ısı yalıtım maddesi üzerine harçla sıvanıp üzeri 2 kat eritilmiş katran veya benzeri madde ile kaplanmalıdır. Gerekli görüldüğünde üzerine açık renk yağlıboya sürülebilir. Oda tabanı ağır yüklerle çatlamayacak kalınlıkta bol çimentolu beton veya mozaik beton la yapılıp yüzeyin parlatılması uygundur. Atmosferik fümigasyon odalarında karşılıklı 2 kapı bulunabileceği gibi tek kapı da olabilir. Kapı boyutları asgari 1,20*1,80 olmalıdır. Forklift kullanılacak ise bu boyutlar gemi genişletilebilir.

Fümigant sızmasını önlemek için kapı kenarlarına ve kasaya asgari 2,5 cm. genişlikte lastik contalar konulmalıdır. Fümigantın lastiğe olan zararı dikkate alınarak gerektiğinde contalar değiştirilmelidir. Kapılar öncelikle demirden veya bütün yüzeyi galvanizli saçla kaplanmak şartı ile sağlam keresteden yapılmalıdır. Kapı menteşelerinin betona tespit edilerek kapının gaz kaçağına meydan vermeyecek şekilde sıkıca kapanmasını sağlayacak tarzda donanımı sağlanmalıdır. Kapının üst kenarına yakın boy hizasındaki yere 20*30 cm. ebadında bir gözetleme penceresi konulmalıdır. İç kısmına da bir termometre yerleştirilmelidir.

Soğuk mevsimde fümigasyon odalarının, sıcaklığın, fümigasyon süresince istenilen derecenin altına düşmemesini sağlayacak şekilde bir ısıtma sistemi ile donanımı yapılmalıdır.

Genellikle bina dışında yapılmış fümigasyon odaları başta olmak üzere, istenilen fümigasyon sıcaklığının temin edilemediği soğuk havalı kış günlerinde bir ısıtma işlemi gerekmektedir. Bu ısıtma sıcak sulu veya bu harlı kaloriferli sistemlerle olabileceği gibi elektrikli radyatörlerle olabilir. Çıplak telli elektrikli ısıtıcı konulmuşsa fümigant verilmeye başlama dan önce bu mutlaka kapatılmalıdır. Kapatılmadığı takdirde metil bromid uygulamalarında, metil bromid hidrobromik aside dönüşerek ciddi zararlara neden olabilir.

Odaya verilecek fümigantın özelliğine göre gaz verme sistemi monte edilmelidir. Fümigasyon işlemi ile en etkili sonucu alabilmek için verilen fümigantın her tarafa çok çabuk ve homojen dağılımını sağlamak gerekir. Bu sonucu da temin etmek için odaya ihtiyaca uygun biçimde vantilasyon sistemi yerleştirilmelidir. Fümigasyon sonunda oda içindeki gazı 3-5 dakika da dışarı atacak güçte aspiratör konulmalıdır. Bu aspiratörün çıkış borusunun depo veya işletme çatısından en az 4 m. yüksekte olması gerekir. Genel olarak Methyl bromide gibi havadan ağır olan gazların tahliyesini temin için,emiş borusu asgari 20 cm. çapında olmalı ve kapının karşı köşesine tabandan ortalama 30 cm. yüksekte yerleştirilmelidir. Aspirasyon ve vantilaston sistemi aynı motor gücünden istifade edilerek birleştirilir. Atmosferik fümigasyon odaları,gerek yüklenme ve boşaltma anındaki gerekliliği ve gerekse genel olarak oda içinin rahat görülebilmesi açısından bir aydınlatma sistemi ile donatılmalıdır. Ayrıca kazalara engel olabilmek için, fümigant vermeye başlamadan önce yakılan kırmızı bir ikaz lambasının kapı üzerine konması ve fümigasyon sorumluları dışındakilerin bu lambayı fümigasyon işlemi süresince kapatmalarını önlemek için de anahtarının veya kapatma tertibatının fümigasyon odasının içinde muhafaza edilmesi uygundur. Buna mukabil vantilasyon, aspirasyon ve aydınlatma sistemlerinin çalıştırılması için gerekli kumanda düzenin, fümigasyon odasının dışında monte edilmesi gerekir.

Fümigasyon odalarında kullanılan tüm elektrik sistemi ve bu sisteme bağlı elektrikli aletlerin ısınmaya ve gazın kötü etkilerine karşı korun muş ve kıvılcım üretmeyecek şekilde yapılmış olmaları gerekir.

Gemi ambarları,konteynır ve vagonlar da fümigasyon

 

Gemiler yapımları sırasında ambarlarının fümigasyon işlemi ile ilaçla maya uygun tarzda inşa edilebildikleri gibi,bu işleme elverişli olmayan tazında da yapılanlar mevcuttur. Fümigasyon işlemine uygun depolara sahip olan gemilerde fümigasyonun gereklerini karşılayacak donanımlar bulunmaktadır. Yani gemi ambarlarının tayfa ve yolcu bölmeleri ile irtibatı bulunmayıp, fümigasyonda gerekli olan vantilasyon ve aspiras yon sistemleri başta olmak üzere alet ve ekipmana sahiptirler. Buna karşılık bu işleme elverişli olmayan veya bu amaca yönelik olarak inşa edilmemiş gemilerde aşağıdaki önlemler alınarak ve gerekli ilave malzemeler temin edilerek fümigasyon işlemi yapılabilir. Bu önlem şu şekilde sıralanabilir :

a. Gemi ambarı ile tayfa ve yolcuların bulunduğu bölmeler mutlaka izole edilerek irtibatı kesilmelidir.
b. Gemi ambar kapaklarının contaları kontrol edilerek sağlamlaştırılmalıdır.
c. Ambar bacalarının kapakları sıkıca kapalı olmalıdır. Arızalı ise,naylon örtü ile sıkıca kapatılmalıdır.
d. Gemi ambar kapakları kapatılmadan önce ilaç dağıtım düzeni yerleştirilmelidir.
e. Vantilasyon ve aspirasyon düzenleri kurulmalıdır.
f. Aspirasyon sistemi bulunmayan gemi ambarından gazın tahliyesinin, ilaçlama süresi sonunda ambar kapaklarının açılmasından sonra içeri ye indirilen müteharrik aspiratörle yapılması ve ambara katiyen işçi in dirilmesi gerekir. Ancak gazın tamamen atıldığı saptandıktan sonra malın tahliye işlemine başlanması lazımdır.
g. Fümigasyondan sonra gemi kaptanına,yapılan ilaçlamanın zehirliliği ve yukarıda belirtilen önlemlerin alınması gerektiğini içeren tutanak imzalattırılarak bir nüshası kendisine verilir.

Vagon ve konteynırlarda, fümigasyon tekniğinin gerektirdiği önlemlerin alınması şartıyla tarımsal ürünler rahatlıkla fümige edilebilir. Burada dikkat edilecek husus,gaz kaçağının önlenmesi ve fümigasyon müddeti sonunda kapılarının açılarak havalandırmanın yeterince yapılmasıdır. Üstü açık vagon veya konteynırları çadır altına almak suretiyle fümige edilebilir.

Bina Fümigasyonu 

Fümigasyon yapılacak binalarda,bu işlem için gerekli olan gaz geçirmezliği sağlamak için,ya içten kapı,pencere gibi gaz sızdırabilecek tüm yarık ve çatlakların uygun bir izole maddesi ile kapatılması veya binanın tamamının gaz geçirmez çadır altına alınması suretiyle yapılmalıdır. İzole maddesi olarak, asfaltlı çimento,yapışkan bantlar, çamurlanmış ağır kraft kağıdı,1 kısım kalsiyum klorit 4 kısım asbest bu amaçla kullanılabilir. Dışarı açılan baca ve borular ise polyethilen kullanarak sıkıca bağlanır.

Toprak Fümigasyonu 

Toprakta yaşayan zararlı etmenlerden, özellikle yılık ve çok yıllık yabancı otlar, hematodlar, funguslar ve toprak kurtlarına karşı kullanılan bir metottur. Bu şekil fümügasyonda esas,ekim veya dikim tavındaki toprağın 3-35 cm derinlikte işlenip tersiye edildikten sonra, fümige edilecek sahanın kenarlarının 20 cm derinliğinde çukur açılması ve çadırın bu sahaya kiremit çatı tarzında örtülerek, fümigantın verilmesidir. Eğer fümige edilecek toprak yığın halinde ise,çadır yığın üzerine örtülerek kenarlarının kapatılması suretiyle yapılır. Toprak fümigasyonunda fümigasyon işlemine başlamadan önce toprağın 10 cm. derinliğindeki ısısı ölçülmelidir. Eğer bu ısı 10 derecenin al tında ise fümigasyon işlemi yapılmaz. Bu metotla en başarılı uygulama sonuçları 15 derecenin üzerindeki ısı derecelerinde alındığı için, bu şekil fümigasyonda toprak ısısının 15 derece üzerinde bulunması tavsiye edilir.